Gierzwaluw zoekt kot in Hasselt
Het is een van die heerlijk warme voorjaarsavonden en we hebben op een Hasselts terrasje afgesproken met enkele vrijwilligers van onze Werkgroep Gierzwaluwen. Het is weer de tijd van het jaar waarop de gierzwaluwen ‘naar huis’ komen om hun nest op te knappen en voor een nieuwe kroost te zorgen. Het enthousiasme van deze drie vrijwilligers werkt aanstekelijk en dat is niet verwonderlijk. Gierzwaluwen zijn een fascinerend volkje.
Een werking met geschiedenis
Jens De Groot is sinds een kleine drie jaar de drijvende kracht achter de werkgroep. Al heel wat jaren daarvoor stond de gierzwaluw reeds in de aandacht. “In 2023 heeft Bert Carremans, die toen voorzitter van Natuurpunt Hasselt-Zonhoven was, aan Godelieve Machiels gevraagd om de werkgroep nieuw leven in te blazen.
De werking rond de gierzwaluwen was toen al even verslapt sinds het overlijden van Jos Coteur, onze vroegere voorzitter. Mede dankzij hem werd reeds in 2006 de gierzwaluw gekozen als ‘adoptiedier van stad Hasselt’.
Dat gebeurde in het kader van een actie waarbij aan elke Limburgse gemeente werd gevraagd een bijzondere soort te adopteren en er zorg voor te dragen. En in 2010 kwam er een initiatief van Natuurpunt samen met Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren, het Groencomité Hasselt en de stad om de gierzwaluwen te helpen tellen vanaf de terrasjes van zes horecazaken. Een ludieke bezigheid die veel bijval kreeg. “De Werkgroep Gierzwaluwen vandaag steunt op de jarenlange inspanningen die Natuurpunt al leverde.”
10.000 tot 20.000 insecten per dag
Christel Swinnen, zelf biologe van opleiding, is een van de medewerkers die gepassioneerd zijn door de gierzwaluwen:
“Het is werkelijk een wonderlijk dier.” Als een jong geboren wordt, blijft het zo’n 42 dagen in het nest. Dan komt het beslissende moment: een gierzwaluw kan niet zelf “starten” van op de grond. Daarvoor zijn zijn kleine pootjes niet toegerust. Hij moet zich gewoon uit het nest laten vallen en begint dan te vliegen.
De twee volgende jaren blijft hij onafgebroken in de lucht. Eten, slapen, paren, … alles gebeurt vanaf dan al vliegend. Zelfs het materiaal om hun nest mee in te richten verzamelen ze in de lucht. Meer en meer zien we bijvoorbeeld ook stukjes plastic in de nesten opduiken.
En dan vertrekken ze ergens tegen eind juli naar Afrika. Dat vraagt natuurlijk veel energie die ze onderweg moeten inslaan. Per dag eten ze 10.000 tot 20.000 insecten. En zelfs nog meer als ze jongen hebben die ze moeten voeden. Die insecten happen ze uit de lucht. Dus ze vliegen niet gewoon maar met hun snaveltje open om de insecten ‘op te scheppen’. En dat doen ze aan een snelheid van vlotweg 112 km/uur, zelfs 200 km/uur in duikvlucht.
Eventjes allemaal samen een omwegje naar Parijs, want daar is een grote zwerm insecten gespot, is een gewone zaak. Nog zo’n bijzonder feitje: de koppeltjes vliegen apart naar Afrika en doorgaans komen ze ook los van elkaar terug naar hetzelfde nest. Ze hebben dus een beetje een LAT-relatie van 100 dagen per jaar.
In Afrika is het Congobekken vaak hun bestemming, maar dat kan van jaar tot jaar verschillen naargelang waar het meeste voedsel te vinden is. Hier bij ons wordt geschat dat sinds 1989 ongeveer 76 % van biomassa aan vliegende insecten is verdwenen. Dat kan dramatisch worden voor veel soorten die ervan afhankelijk zijn, zoals de gierzwaluwen.
Ruimte voor verbetering
De gierzwaluw bestaat al ongeveer 50 miljoen jaar. (Ter vergelijking: de moderne homo sapiens heeft amper 300.000 jaar op de teller.) Van holtes in bomen en rotsen is de gierzwaluw in die tijd verhuisd naar huizen en allerlei openingen in gebouwen. Naar de steden dus. Het is natuurlijk wel leuk om in deze tijd van het jaar een zwerm gierzwaluwen boven de straten te zien ‘gieren’, maar het schept voor ons ook de verantwoordelijkheid om te zorgen dat hij onderdak kan vinden. Hasselt, adoptiestad van de gierzwaluwen, heeft enkele initiatieven. Maar helpen ze ook?
Volgens Erik Beerten, sinds een drietal jaren vrijwilliger in de werkgroep en met onder meer ervaring bij de samenstelling van de Broedvogelatlas Vlaanderen, zijn er voor de stad Hasselt nog enkele open mogelijkheden.
“In Hasselt zijn er nu 115 geregistreerde nestplaatsen.” Ter vergelijking: Leuven heeft onlangs de duizendste nestkast voor de gierzwaluwen opgehangen. Op de website van stad Hasselt kan elke burger zich kandidaat stellen om thuis of aan het bedrijfsgebouw een kast te laten ophangen. De stad vraagt dan aan Natuurpunt advies of die plek ook echt geschikt is.
Vervolgens is het aan de stad om de eigenaar te contacteren voor de definitieve toestemming. Dat laatste gebeurt dan spijtig genoeg niet, of pas een paar jaar later. In het magazijn van de stad liggen een honderdtal kasten klaar om opgehangen te worden. Jammer.
Zo is er ook sinds 2024 een stedelijke bepaling dat bij een grote nieuwbouw of verbouwing binnen de grote ring een ‘gierzwaluwcheck’ moet gedaan worden om te zorgen dat er voldoende holtes zijn voorzien voor de gierzwaluwen (of andere holtebroeders) om te nesten. Een aanpak die bijvoorbeeld in het buitenland prima werkt. Alleen … in de praktijk gebeurt die check gewoon niet.
Het zijn enkele voorbeelden waarover we zeker opnieuw met de stad in overleg willen gaan. We zijn positief want elk van dergelijke zaken is eenvoudig haalbaar. Een voorbeeld: in het Abdissenkwartier van Herkenrode gaat men bij de renovatie (door Herita dat de site beheert) een speciaal driehoekig steentje inbouwen in de stellinggaten in de muur. Zo simpel is het om een veilige oplossing voor het huisvestingsprobleem van onze gierzwaluwen te voorzien. “We hebben er vertrouwen in dat de stad even goed dergelijke ingrepen kan realiseren.”
Gierzwaluwen zijn echte wereldburgers
Gierzwaluwen vind je overal ter wereld, van Scandinavië tot China. Er wordt dan ook overal zorg voor gedragen. In Hasselt-Zonhoven is de werking ook niet beperkt tot ons eigen kleine gebied. Jens en Eric volgen bijvoorbeeld het “Overleg Gierzwaluwen Vlaanderen” op. Elke twee jaar is er een internationaal congres over de Gierzwaluwen, de laatste keer in Ierland, waar gedurende drie dagen kennis en ervaringen worden uitgewisseld tussen deelnemers uit de hele wereld.
En zeker niet te vergeten: op 7 juni is het de jaarlijkse “World Swift Day”. “Swift” is gewoon de Engelse naam van de gierzwaluw. Heeft dus niets te maken met die andere internationale ster …
Werk aan de winkel
De Werkgroep Gierzwaluwen is vooral actief tijdens de 100 dagen waarop ze weer in onze streken zijn om te nesten.
Jens: “Het is een intense periode waarin we met momenteel vijf tot tien vrijwilligers tweemaal per week op stap gaan om de gierzwaluwen te monitoren in de Hasseltse wijken en in Zonhoven. We maken een nauwkeurige inventaris van alle nestplaatsen en -kasten die we reeds kenden en vaak komen mensen uit de straat ons dan spontaan vertellen waar een nieuw koppeltje een plekje gevonden heeft. De gierzwaluwen maken meer en meer echt deel uit van sommige wijken. Mensen kijken er ieder jaar naar uit of ze weer terug zijn. In bijvoorbeeld de Heilig Hartwijk of in Runkst zie je mensen vaak gezellig op een bankje zitten kijken naar zwermen die boven de straten racen.
Wij gaan steeds op pad in kleine groepjes op afgesproken trajecten. Iedereen is welkom om mee te lopen en te observeren. Het is heel leuk om te doen. We vinden elkaar op basis van ons gemeenschappelijke hart voor de natuur. Al doende leren we van elkaar en raken we vertrouwd met dat mooie wereldje van onze gierzwaluwen.
Tijdens de rest van het jaar doen we meer activiteiten op de achtergrond, zoals planning, contacten met de stad of met bedrijven die grote bouwplannen hebben. “Ambassadeurs van de gierzwaluwen zijn we het hele jaar door.”
Zin om meer te weten? Zin om mee te werken met de Werkgroep Gierzwaluwen? Neem gerust eens contact op via eb.nevohnoztlessahtnupruutan@newulawzreig of raadpleeg onze activiteitenkalender als je een gierzwaluwenwandeling wil meepikken.
Tekst: Dirk Kegels
Foto’s vrijwilligers: Dirk Hulsmans