Helpende handen, groeiende natuur: het enthousiasme van onze vrijwilligers

Een natuurgebied beheren vraagt overleg en een doordachte aanpak. Enkele tientallen vrijwilligers kwamen in november weer naar Tommelen en Kiewit om er een gans weekend samen te werken. Er is geplant, gekapt, verzet en opgeruimd. Maar veel “buitenstaanders” weten niet wat er gedaan wordt tijdens zo’n beheerwerken en waarom dat allemaal moet gebeuren. Dat zorgt wel eens voor misverstanden die we misschien een beetje kunnen voorkomen door alvast zelf goed op de hoogte te zijn.

Beheerplannen

De gebieden die Natuurpunt beheert worden zorgvuldig opgevolgd door de centrale diensten en enkele “planners” per provincie. Zij maken in samenspraak met de vrijwilligers een uitgebreid beheerplan. Daarin wordt grondig ingegaan op de bodem, het landschap, de waterhuishouding, hoe het huidige landschap geëvolueerd is, de aanwezige begroeiing en diersoorten (en welke eventueel in gevaar zijn), de administratieve en wettelijke bepalingen, enz. Vanuit al die gegevens wordt vastgelegd welk de belangrijke elementen zijn die ervoor moeten zorgen dat het gebied voor mens, dier en plant een zo goed mogelijke toekomst krijgt. De beheerplannen van Natuurpunt zijn grondige werkstukken: dat van Kiewit bijvoorbeeld beslaat 53 bladzijden.

Tommelen: opruimen, schoonmaken en afsluiten

In Tommelen, het bomkratergebied achter het rangeerstation van Hasselt (einde Spoorwegstraat), is weer veel opruimwerk gebeurd door een dertiental vrijwilligers. Een gezellige bende die af en aan hebben gesleurd met groot snoeihout uit de boomgaard achteraan. Die boomgaard wordt in bruikleen gegeven aan een privépersoon om er schapen op te laten grazen. De appels van de boomgaard worden geplukt door “den Boogerd” uit Halen die er biologisch appelsap van maken en elk jaar enkele nieuwe fruitbomen aanplanten als wederdienst. De boomgaardweide laten begrazen en het fruit laten plukken zijn mooie vormen van samenwerking waar beide partijen baat bij hebben.

Ook op het terrein van de bomkraters is veel weggesleept. De prachtige oude knotwilg levert een vracht aan stevig snoeihout.

Al dat hout krijgt een nieuwe functie. Aan de oostkant van Tommelen wordt een weide ter beschikking gesteld om er enkele koeien te laten grazen. Probleem is echter dat wandelaars hun hond weleens willen los laten lopen op dit terrein. Daarom wordt tussen het wandelpad en de weide een houtwal aangelegd met het snoeihout van de fruitbomen en de wilg.

Als het hooitijd is wordt deze weide door een andere privépersoon gemaaid volgens de methode van het “sinusmaaien”: er wordt gemaaid in stroken. Eén strook maaien en de strook ernaast blijft onaangeroerd tot het volgende jaar. Zo krijgen de dieren die er zich voortplanten of broeden en de eigen weideplanten van het gebied de kans om te overleven, zonder gevaar van platgewalst of verdreven te worden.

Het natuurgebied Tommelen is heel bijzonder door de bomkraters die het grootste deel van het jaar onder water staan . Ze bieden een uitzonderlijk veilige leefplek voor tal van amfibieën, waarvan de zeldzame kamsalamander een beetje het uithangbord is. Het gebied van de bomkraters wordt begraasd door enkele koeien om de begroeiing laag te houden. Als de kraters droog staan worden ze door de vrijwilligers zuiver gemaakt. De grassen en de begroeiing aan de rand moeten opgeruimd worden. Als dat niet gebeurt zakt al het dode materiaal naar de bodem en vormt daar een humuslaag die stilaan de kraters laat dichtslibben.

Kiewit: verschillende landschappen, verschillende zorgen

Het natuurgebied Kiewit is verspreid over verschillende percelen met elk hun eigen karakter. Het gebied zoals het er nu uitziet hebben we te danken aan de rijke jeneverstokers die er eind 19^de eeuw een kasteel bouwden en het moerassig heidegebied inrichtten met een “Engels park” (rond de uitgegraven “haringvijver”) aan de voorzijde. Op de rest werden bossen aangeplant (voor de jacht en het hout) en weiden ingericht (drooggelegd) voor de pachtboerderij. Na al die jaren is duidelijk dat niet altijd de beste keuzes gemaakt zijn voor een gezond en duurzaam natuurgebied. Werk aan de winkel voor onze vrijwilligers …

Werk is er genoeg en dit om uiteenlopende redenen. Veiligheid is belangrijk. Op de grote graslanden achteraan, tegen de Paalvennestraat en de Zavelvennestraat aan, moest dringend een dode eik verwijderd worden die risico’s inhield voor wandelaars en voor de Galloway-runderen die daar vrij grazen. Het is een gebied dat vrij toegankelijk is.

In de aanpalende weide heeft de beheerploeg vier nieuwe “kloempen” aangelegd. De naam is afkomstig uit het Duits en staat voor een afgebakend stuk grond  van 5 x 5 meter waarbinnen de aanplant van nuttige soorten beschermd is tegen grazende runderen.

Op deze “kloempen” zijn meidoorn-, sleedoorn- en hondsroosstruiken geplant. En dat is met een goede reden: de grauwe klauwier een steuntje in de rug te geven. Deze zangvogel jaagt op grote insecten maar ook op kleine dieren zoals muizen en hagedissen, de prooien die in dit grasland te vinden zijn. Daarvoor heeft hij een veilige uitkijkpost nodig, maar ook: struiken met grote doornen. Hij heeft namelijk de gewoonte zijn prooi te spietsen op de doornen van deze struiken.

Elk jaar is er ook noodzakelijk onderhoud zoals het herstellen van omheiningen, prikkeldraad of hekken. Als er een boom op de omheining is terechtgekomen hebben de vrijwilligers even hun handen vol.

Waar ook weer dit jaar in Kiewit veel aandacht en werk naartoe gaat zijn de Amerikaanse eiken en de Amerikaanse vogelkers, twee exoten die hier eigenlijk niet thuishoren. De mooie, open eikenbossen aan de achterkant van de schapenweide van de Gezinsboerderij zijn geen cadeau voor de natuur. De grote scherpgepunte bladeren van de Amerikaanse eik zijn taai en vergaan heel erg langzaam. Op de grond vormen ze vanaf het najaar een dicht tapijt dat eerder een taaie koek wordt die de bodem afsluit en nieuwe plantengroei onmogelijk maakt. Daarbij is de Amerikaanse eik niet zo gastvrij. Op een inlandse eik (zomer- of wintereik met zijn kleinere afgeronde bladeren) leven tot meer dan 30 keer meer insecten.

Om dit probleem aan te pakken kan je maar moeilijk al deze bossen rooien en dan wachten tot er iets anders groeit.

In kiewit zijn ook in de bossen al verschillende “kloempen” aangelegd waar inlandse eiken, beuken, berken, elzen, … de kans krijgen om op te groeien.

Als het niet anders kan wordt hier en daar een oude Amerikaanse eik “geringd”: met de kettingzaag wordt rondom een snede gemaakt in de bast zodat hij geleidelijk afsterft (wat tot 10 jaar kan duren) en meer licht toelaat op de nieuwe aanplant in de “kloemp”. Het is alles beschouwd een zachtaardige en geduldige manier om een bos zichzelf te laten vernieuwen.

En het werkt. Zoals je op bovenstaande foto kan zien is de “kloemp” met vooral jonge berken aan de rechterkant al aardig opgeschoten. Het Amerikaanse eikenbos, met aan hun voeten de dichte bladerlaag, zal er binnen dertig jaar niet meer hetzelfde uitzien.

Met dank aan onze vrijwilligers

Maar ook een dergelijke methode vraagt om volgehouden menselijk ingrijpen. In het bos achter de haringvijver zijn vijf jaar geleden veel Amerikaanse eiken gekapt. Het hout is verkocht. Inlandse bomen krijgen er nu een nieuwe kans, alsook struikgewas en bramen. Het kan weer uitgroeien tot een nieuw paradijsje voor veel dieren en plantensoorten. Maar zo snel geven de Amerikaanse eiken zich niet gewonnen. Op de bodem en op de afgezaagde stronken verschijnen ieder jaar nog veel jonge scheuten. Dit “opschot” verwijderen is ook een van de terugkerende werkjes die de vrijwilligers op zich nemen.

Het herstel van gezonde bossen voor de toekomst, de biotopen van bedreigde amfibieën en vogels onderhouden, het landschap herstellen in een natuurlijke lappendeken van inlandse bossen, heide en vochtige gebieden, … het geduldig werk van onze vrijwilligers zorgt telkens voor een beetje herstel van de natuur waarvan ook wij mensen alleen maar baat en deugd zullen hebben. Te beginnen met een supergezellig bedank-etentje voor alle harde werkers.

Tekst en foto’s: Mirella Vanoppen en Dirk Kegels

Zin om af en toe mee te helpen met onze fijne beheerploeg? Alle hulp is welkom! Meer info vind je op eb.ne1771197814vohno1771197814ztles1771197814sahtn1771197814upruu1771197814tan@r1771197814eeheb1771197814ruuta1771197814n1771197814