Maaien met meerwaarde

Maaien lijkt eenvoudig: het gras wordt hoog, dus het wordt gemaaid. Ecologisch gezien is dat een beetje kort door de bocht. In bermen, parken, tuinen, boomspiegels en graszones bepaalt maaibeheer mee hoeveel bloemen, insecten en andere dieren er kunnen leven.

Goed maaibeheer betekent niet dat alles moet blijven staan. Maaien is vaak nodig om graslanden open te houden en te voorkomen dat enkele dominante grassen of ruigtekruiden alles overnemen. De winst zit vooral in de manier waarop we maaien: 

Niet alles tegelijk, niet automatisch op hoogte, niet altijd even kort
én het maaisel afvoeren als we bloemen willen.

Maai niet alleen op hoogte

Veel graszones worden gemaaid zodra ze “te lang” lijken. Voor biodiversiteit is dat geen goede maatstaf. Planten en insecten volgen geen schema op basis van centimeters, maar op basis van bloei, zaadzetting en levenscyclus.

Wanneer een bloemrijke zone midden in de bloei wordt gemaaid, verdwijnen in één beweging nectar, stuifmeel, waardplanten en schuilplaatsen. Als kruiden telkens worden weggemaaid vóór ze zaad vormen, krijgen ze minder kans om zich uit te breiden. Zo blijft een plek die bloemrijk zou kunnen worden vaak hangen in een soortenarme grasmat.

Hoe kan het beter? Kijk naar wat er staat. Zijn de belangrijkste bloemen uitgebloeid? Hebben planten zaad kunnen aanmaken? Is er nog voldoende structuur voor insecten?

Dwerghuismoeder (Panemeria tenebrata): een kleine dagactieve nachtvlinder van bloemrijke graslanden. Ze toont waarom maaien niet alleen over grashoogte gaat: ook kleine kruiden moeten kunnen bloeien en zaad zetten.

Laat altijd een deel staan

Gefaseerd maaien is een van de eenvoudigste manieren om maaibeheer natuurvriendelijker te maken. Daarbij wordt niet alles in één keer kort gezet. Laat bij elke maaibeurt ongeveer een vijfde van de vegetatie staan.

Die ongemaaide stukken zijn een tijdelijke schuilplaats. Insecten vinden er voedsel, dekking, eitjesafzetplaatsen en overwinteringsplekken. Voor sommige soorten zijn overstaande grassen, stengels of ruige randjes letterlijk noodzakelijk om hun levenscyclus te voltooien.

Een volledig kort gemaaide zone kan netjes ogen, maar ecologisch is ze tijdelijk arm: weinig bloemen, weinig dekking, weinig structuur. Door telkens een deel te laten staan, blijft er leven aanwezig.

Bloemen hebben tijd nodig

Wie bloemrijke graszones wil, moet planten de kans geven om hun cyclus af te werken. Dat geldt zeker voor kleinere kruiden die gemakkelijk over het hoofd worden gezien. Denk aan hoornbloem, klavers, wikke, rolklaver, margriet, knoopkruid of duizendblad. Zulke soorten zijn belangrijk voor wilde bijen, zweefvliegen, vlinders en kevers.

Afvoeren maakt het verschil

Maaien alleen is nog geen ecologisch beheer. Als het maaisel blijft liggen, komen de voedingsstoffen uit de planten opnieuw in de bodem terecht. De vegetatie wordt dan wel korter, maar de bodem wordt niet armer.

Voor bloemrijke graslanden is dat nu net hét ding. Op voedselrijke bodems winnen snelgroeiende grassen, brandnetels en ruigtekruiden vaak de concurrentiestrijd. Door te maaien én het maaisel af te voeren, worden voedingsstoffen afgevoerd. Op termijn krijgen kruiden meer kansen en wordt de vegetatie opener en gevarieerder.

Maaisel hoeft niet altijd dezelfde dag weg. Soms kan het kort blijven liggen om te drogen of om zaden nog wat te laten uitvallen. Langdurig blijven liggen werkt verrijking en vervilting in de hand.

Veel graszones krijgen vandaag extra voedingsstoffen via stikstofdepositie. Dat werkt verruiging en vergrassing in de hand. Goed maaibeheer lost dat probleem niet op, maar kan de effecten wel helpen beperken.

Het is omdat er voortdurend voedingsstoffen bijkomen, dat de afvoer van maaisel belangrijk is. Zonder afvoer blijft de kringloop grotendeels gesloten. Met afvoer haal je telkens een beetje biomassa en nutriënten uit het systeem. Dat is geen snelle oplossing, maar wel een noodzakelijke stap richting bloemrijkere vegetaties.

Voorkom vervilting

Wanneer maaisel blijft liggen of graszones te productief worden, kan onderaan de vegetatie een dichte laag dood plantenmateriaal ontstaan. Die viltlaag houdt licht weg van de bodem en maakt kieming moeilijker. Kleine kruiden verdwijnen dan langzaam tussen een dichte grasmat.

Vervilting is een traag proces, maar het bepaalt sterk of bloemen nog kansen krijgen. Maaien met afvoer houdt de vegetatie opener en geeft zaden en jonge planten opnieuw ruimte.

Maaien voor insecten én mensen

Bloemrijke graszones zijn niet alleen mooi. Ze leveren voedsel en structuur voor wilde bijen, vlinders, zweefvliegen, kevers, sprinkhanen, spinnen en andere kleine dieren. Ook natuurlijke vijanden van plaaginsecten profiteren mee: lieveheersbeestjes, gaasvliegen, sluipwespen, loopkevers en spinnen hebben allemaal baat bij meer variatie in het groen.
Dat betekent niet dat elk stuk gras hoog moet blijven. Speelzones, paden, kruispunten, zichtlijnen en randen langs fietspaden vragen soms kort beheer. Veiligheid blijft vanzelfsprekend belangrijk.
Gericht maaien kan perfect samengaan met biodiversiteit. Maai waar het moet kort, en laat waar het kan bloemen en structuur.

De kern

Goed maaibeheer hoeft niet ingewikkeld te zijn. De belangrijkste principes zijn eenvoudig:

• maai niet automatisch op (dezelfde)hoogte; 
• stem maaien af op bloei en zaadzetting; 
• maai gefaseerd en laat altijd een deel staan; 
• voer maaisel af waar bloemrijkdom het doel is; 
• maai kort waar veiligheid of gebruik dat vraagt.

Zo is maaien meer dan onderhoud. Het is beheer met meerwaarde: voor bloemen, insecten, bodem, landschap en iedereen die van levendig groen wil genieten.