Ruimte voor water: de ziel van de Mombeekvallei

Tussen Wimmertingen, Alken en Sint-Lambrechts-Herk ligt het natte natuurgebied van de Mombeek, waar water het landschap al eeuwenlang vormgeeft. Het is een gebied met geschiedenis die teruggaat van de ijstijd over de middeleeuwen tot de voorbije decennia. Generaties hebben de Mombeek en haar omgeving tot de huidige vorm gekneed. Om er energie uit te halen. Het gebied bruikbaar te maken voor landbouw en veeteelt. Of om er een biotoop van te maken die duurzaam is voor mens en natuur. Joris Keunen, jonge vader van twee en voor Natuurpunt conservator van de Mombeekvallei, is erdoor gepassioneerd en vertelt erover met liefde.

Joris Keunen: We weten best wel veel over de geschiedenis van de Mombeek. Hoe ze er nu uitziet heeft alles te maken met menselijke activiteit. De beek heette vroeger “Molenbeek”, er stonden vroeger maar liefst dertien molens. De eerste werd gebouwd in 1316 en de laatste was de Herkermolen uit 1556. Meer dan de helft daarvan zijn volledig verdwenen. De molens waren belangrijk voor de economische activiteiten in de streek zoals graan malen, olie persen of ook om gronden droog te leggen voor de landbouw. Om de molens van voldoende watertoevoer te voorzien werd het landschap soms grondig aangepakt. Zo is de Mombeek die we vandaag kennen eigenlijk een kunstmatig gegraven beek. De “echte”, natuurlijk ontstane Mombeek loopt op zo’n 50 à 150 meter ten zuiden ervan. Het is dit gebied van de oude Mombeek, grotendeels bos, dat bij veel regenval onder water komt te staan.

Links: het brugje over de “oude” Mombeek en het pad naar de “nieuwe” Mombeek. Rechts: hetzelfde brugje over de “oude” Mombeek en het overstromingsgebied.

… en water, daar draait het in dit natuurgebied helemaal om.

Joris Keunen: Inderdaad ja. De “nieuwe” Mombeek werkt in het gebied als een soort van snelweg. Het water dat van de boven- en middenloop tot hier komt wordt versneld afgevoerd richting de Herk. Het gebied krijgt zo geen kans meer om te vernatten, wat een zware invloed heeft op al wat er leeft. De opslag van water is hier ontzettend belangrijk. Het is geen geheim dat beleidsmakers van hoog tot laag de laatste tijd de dreiging van zowel droogtes als overstromingen niet hoog op hun agenda hebben. Wij proberen hier dan maar op bescheiden schaal een bijdrage te leveren. We willen dat dit gebied in natte periodes water kan opslaan dat nodig is in droge tijden. Daarvoor zal ooit het water van de Mombeek terug naar de oude, natuurlijke bedding moeten geleid worden. Maar dat is natuurlijk geen eenvoudige ingreep.

Je ziet hier wel helder wat ons te wachten staat als het klimaat in dezelfde richting blijft evolueren. De voorbije jaren is het waterpeil er onnatuurlijk hevig beginnen schommelen. Normaal zakt het waterpeil in droge periodes tot 30 à 50 cm onder het maaiveld. Nu is dat steeds vaker gezakt tot een diepte van 2,5 meter. Dat is dramatisch voor natuur en mens. In 2021, het jaar van de overstromingen in de Vesder en de Ourthe, was de wateroverlast ook hier een ramp. Maar in 2022 was het dan weer zo extreem droog dat het enige water in de Mombeek afkomstig was van het zuiveringsstation wat hogerop. Dat was het jaar waarin het bijna zo ver was dat er geen water meer uit de kraan kwam.

Er is het regelmatige teveel en dan weer tekort aan water. Maar ook de kwaliteit van het water is een grote zorg …

Joris Keunen: Zoals gezegd passeert de Mombeek vlak voor ze het Hasseltse grondgebied van Natuurpunt binnenkomt langs het waterzuiveringsstation van Wimmertingen. Dat is echter een oude installatie die niet meer aangepast is aan de omstandigheden van vandaag. Er zijn wel plannen om te vernieuwen en uit te breiden. Maar intussen is het bij zware regenval een van de grootste overstorten van Vlaanderen. “Overstort” betekent dat bij hevige regenval het vuile rioolwater niet meer kan verwerkt worden. Het wordt dan rechtstreeks in de beek gestort. Allemaal goed om het gevaar van overstromingen te beperken. Het probleem is dat dit ongezuiverde rioolwater ontzettend veel schade berokkent aan de natuur en aan de kwaliteit van het grondwater.

Daarbij komt dan nog de ophoping van dit vervuild rioolwater met kunstmeststoffen, herbiciden, pesticiden en allerlei niet afbreekbare stoffen in de beek zelf. Vlak voor de Mombeek in de Herk vloeit moet ze onder de expressweg N80 Hasselt-Sint-Truiden door. Maar die koker kan het debiet niet meer aan waardoor er geregeld overstromingen ontstaan. Dat is daar dan een watervlakte van zeer vervuild water dat de grond insijpelt. Zeker zomeroverstromingen zijn een probleem voor de kraamkamers van allerlei dieren. Planten zoals de moerasspirea rotten weg, insecten verdwijnen, grondbroeders worden verstoord, enzovoort.

De koker onder de expressweg kan bij hevige regenval de toevloed niet aan. Op de achtergrond de kerktoren van Sint-Lambrechts-Herk.

De oplossing voor al deze problemen zal niet enkel in deze paar kilometers natuurgebied liggen. Naast wat de verschillende overheden moeten aanpakken, wat kan de inbreng van Natuurpunt zijn?

Joris Keunen: Op veel factoren hebben we uiteraard weinig invloed. Denk maar aan het (officiële) waterbeheer, de klimaatverstoring, de temperatuur, de grondstructuur. Maar we doen wat haalbaar is voor ons. De voorbije decennia is er al veel werk geleverd. Alles is feitelijk gericht op het vernatten van het gebied op een natuurlijke, niet vervuilende wijze. Dat kan al voor een deel met kleine ingrepen. We zetten hard in op de aanwas van een variatie aan streekeigen soorten. Je kan ter plekke zien hoe we stukken terug hun natuurlijke gang laten gaan.

Er ontstaan weer ruigtes en struwelen met een veelheid aan bloeiende kruiden, struiken zoals bramen, hondsroos of meidoorn en klimplanten als kamperfoelie en bosrank. Dat zorgt voor een veiliger nestdekking, voedsel voor insecten, amfibieën en vogels. Er zijn kleine poelen aangelegd en canadapopulieren gekapt. Er zijn oude meanders hersteld zodat het water meer kans krijgt om ter plekke in te zinken, enzovoort.

Struweel, bos en op de voorgrond een aanplant van een tiental inheemse boomsoorten.

Een apart aandachtspunt is het verwijderen van exotische, invasieve soorten zoals de reuzenbereklauw, de Amerikaanse eik of de reuzenbalsemien. Die moeten op een gepaste manier en op het juiste tijdstip aangepakt worden. Zodat ze geen kans krijgen om uit te zaaien en de nuttige inheemse soorten te verdringen.

Er wordt een hoop werk gedaan, met dank aan de vrijwilligers van de beheerploeg. Maar nogmaals, op termijn is het doel dat de “huidige” Mombeek wordt aangepakt en – minstens gedeeltelijk – kan overvloeien in de oude bedding. Dat hebben we niet in onze handen. Maar het moment dat dat gebeurt zal een geweldige stap vooruit zijn voor de natuur, het water en de omwonenden.

Je hebt het al aangegeven. Je kan als natuurvereniging met vrijwilligers niet alles doen. Is er samenwerking of hulp van anderen?

Joris Keunen: We hebben er altijd een punt van gemaakt om te zeggen waar het op staat. We worden daarin gesteund door een hoop waardevol wetenschappelijk materiaal over het ganse stroomgebied van de Mombeek. Op basis daarvan hebben we ons steeds ingezet voor een goede en open samenwerking met alle betrokken overheden. We vinden het belangrijk om niet dogmatisch te zijn en te zoeken naar oplossingen. Ook al wordt ons geduld soms wel eens op de proef gesteld.

We hebben om te beginnen een prima samenwerking met Natuurpunt Alken, met wie we de zorg voor het gebied delen.

Een landbouwer uit de buurt heeft de kans gekregen om de strook grasland ten noorden van de Mombeek te laten begrazen door zijn paarden. Door de periodes van nattigheid is dat moeilijk geworden. Nu zijn we op zoek naar iemand anders om er dieren te laten grazen. Aan de overkant van de Mombeek gebruikt een andere landbouwer een perceel om te hooien. Je ziet, samenwerken kan wel hoor.

Links van de Mombeek het hooiland, rechts de paardenweide.

Van enkele mensen van de plaatselijke CHIRO bijvoorbeeld krijgen we ook nog steeds hulp. We doen ons best om een goede relatie te hebben met de mensen in de buurt. Al is dat soms niet gemakkelijk. We botsen op onwetendheid, mensen uitleggen wat we doen en waarom is niet altijd zo eenvoudig. Leg bijvoorbeeld maar eens uit dat een bos gerooid moet worden omdat het geheel gegroeid is uit één oorspronkelijke moederboom en er daardoor ziektes zoals roest ontstaan in het ganse bos. Mensen willen geen bomen zien verdwijnen en dat is gelukkig maar zo. Wij moeten dan wel uitleggen hoe goed beheer werkt, dat is onze verantwoordelijkheid.

En niet te vergeten: we hebben op ons gebied twee mooie wandelroutes waar iedereen van de rust en de schoonheid kan komen genieten. Je vindt ze op onze webpagina over de Mombeekvallei.

Tekst en foto’s: Dirk Kegels