Hoe wat vlinders je blik op de wereld verruimen
De vrijwilligers van de Vlinderwerkgroep van Natuurpunt Hasselt-Zonhoven kunnen het weten. Met zijn vieren – Eef, Bert, Anna en Bernadette – nemen ze het actieve werk op zich om de vlinders in een afgebakend gebied in Kiewit te inventariseren. Nuttig alleszins om een objectief zicht te krijgen op de evolutie van de insecten, maar voor hen is het intussen zoveel meer. Een gesprek met twee van hen, Bernadette Sienaers en Anna Van Opstal…
Vlinders en Haiku’s
Ik weet niet precies vanwaar het komt maar als ik aan vlinders denk kom ik bij haiku’s terecht, die heerlijke, poëtische juweeltjes. Zoals deze van Michio Nakahara1:
“Naar buiten nu en dan
naar het veld” – deze boodschap
stuurde me de vlinder”
Naar buiten, uit uw kot, maar ook uit ingesleten routines en manieren van kijken, is de boodschap. Meer dan ooit hebben we vandaag de natuur nodig om tot onze zinnen te komen en ons weer te verbinden met die grote biotoop waarin we samenleven.
Bernadette: Drie jaar geleden zijn we gestart met deze werking. We hebben elkaar leren kennen op een cursus “Natuurverkenners” van Natuurpunt en daaruit zijn contacten en ideeën gegroeid. We hebben dan een cursus gevolgd in de Vlindertuin van het Bezoekerscentrum Lieteberg en verder hebben we natuurlijk gebruik kunnen maken van de expertise van Natuurpunt om de juiste aanpak op punt te stellen. Het is zo fijn om te ervaren dat uit toevallige ontmoetingen een hecht en gezellig groepje kan ontstaan als je je samen richt op een zinvolle activiteit.
Vijftien transecten in Kiewit
Anna: Concreet is dit wat we doen: van begin april tot eind september gaat elke week iemand van ons groepje in Kiewit vlinders tellen. We hebben daar vijftien transecten afgebakend. Dat zijn vaste “lijnen” op het terrein waarlangs we wandelen en tellen hoeveel vlinders we op elk stuk van 50 m vinden. Je stelt je voor dat je in een tunnel loopt van 5 m hoog en links en rechts een ruimte van 5 m. Hoeveel vlinders je kan observeren hangt grotendeels af van het weer: als er bijvoorbeeld veel wind staat zullen er gewoon geen vlinders te tellen zijn. Dan hou je het weer in het oog en ga je tijdens die week op een ander moment. Om de omstandigheden vergelijkbaar te maken wordt gevraagd om te gaan tellen tussen 10 en 17 h en bij voorkeur bij een temperatuur tussen 17 en 25°C. Doorgaans zien we per transect zo’n vijf à vijftien vlinders maar het kan meer zijn of vaak ook helemaal niets. Ook “nul” is een vaststelling natuurlijk.
Bernadette: In Kiewit hebben we zandgrond. Dat is zure grond waar heide, nat grasland en loofbos op floreren. Dat bepaalt welke vlinders er hun thuis vinden. Iedere vlindersoort heeft één tot enkele “waardplanten”. Dat is de plantensoort waar zij hun eitjes op leggen en waar later de rupsen zich aan voeden. Voor de Atalanta bijvoorbeeld is dat de brandnetel en voor het Oranjetipje is dat de pinksterbloem. In Kiewit wordt het maaischema daaraan aangepast in overleg met het beheerteam. En de Galloway-runderen leveren ook nog hun bijdrage.
Het mooie van burgerwetenschap
Volgens een recent rapport2 van het INBO (Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek) is het aantal dagvlinders tussen 1991 en 2024 met 40% afgenomen. Voor de graslandvlinders is het nog erger met een afname van 58%. Dat is “mogelijk te wijten is aan de teloorgang van schrale, bloemrijke graslanden, voornamelijk door bemesting.” Ook de steeds langere droogten en extreem natte voorjaren spelen waarschijnlijk een rol. Voor de bosvlinders is de afname minder groot en meer onregelmatig.
Bernadette: Daaraan zie je het belang van de tellingen. We zijn natuurlijk niet gewoon maar wat op onszelf bezig. Via “Meetnetten”, dat gelinkt is aan de app “Obsidentify” van Natuurpunt geven wij de tellingen wekelijks door. Die gegevens gaan dan naar “Waarnemingen.be” en worden verder opgenomen in de Europese monitoring en het wereldwijde “Observation.org”. Van die massa aan data kunnen wetenschappers gebruikmaken om evoluties van verschillende planten- en diersoorten in kaart te brengen. Dat is dan weer belangrijke informatie voor beleidsmakers om mee aan de slag te gaan.
Dit is een goed voorbeeld van wat “burgerwetenschap” kan betekenen. Voor het eerst kunnen op dergelijk grote schaal nuttige gegevens verzameld worden. Maar ook voor die massa vrijwilligers die er overal mee bezig zijn is het een manier om de natuur te beleven.
Anna: Een van de mooie kanten van “burgerwetenschap” is dat er zoveel mensen bij betrokken geraken. Doordat je bezig bent met één soort, zoals wij met de dagvlinders, leer je zo veel over het landschap, het waterbeheer, de biodiversiteit in verschillende biotopen, … Je ontwikkelt geleidelijk aan meer inzicht in de samenhang van al die elementen in de natuur. Het maakt je sterk bewust van het grote geheel. Dat is op zich al zo’n mooi cadeau. En als ik daarbij denk aan al die fijne mensen die ik hier heb leren kennen, dan kan ik alleen maar blij zijn met mijn vrijwilligerswerk hier.
Tekst: Dirk Kegels
Foto’s: Vlinderwerkgroep en Dirk Kegels
Meer weten? Steeds welkom via ons contactformulier.
- Michio Nakahara (1951-) : Message from Butterfly.
Haiku’s in het Engels vertaald door James Kirkup en Makoto Tamaki.
ISBN 978-4-89709-637-7 ↩︎ - Maes D, Piesschaert F & Van Dyck H (2025). Dagvlindermonitoring in Vlaanderen 1991-2024. Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2025 (7). Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel.
DOI: doi.org/10.21436/inbor.118417768 ↩︎