Wijvenheide en Groot Wijven

In dit artikel lees je één en ander over het ontstaan van het reservaat Wijvenheide en haar belangrijkste vijver Groot Wijven. Dat  reservaat werd destijds opgericht in 1958 door pater Landewald Janssen. In die periode stond natuurbescherming in Limburg nog helemaal in haar kinderschoenen. 

Pater Landewald sloot in 1957 met een tiental eigenaars van Wijvenheide een verbond om hier 160 ha natuurgebied op vrije basis te beschermen. Het gebied was immers gekend om zijn grote vogelrijkdom met als toppers de aanwezigheid van moerasreigers: de roerdomp en het woudaapje. Wijvenheide werd één van de Vrije Reservaten van de Ornithologische Vereniging ‘De Wielewaal’ (de natuurverenigingen ‘De Wielewaal’ en ‘Natuurreservaten’ fusioneerden tot Natuurpunt in 2001). 

Een uitzonderlijk waardevol stukje natuur

In die periode was het nagenoeg onmogelijk om een stukje natuur te verwerven. Toen einde jaren zestig ‘Groot Wijven’ te koop kwam, liepen de onderhandelingen snel mis af voor De Wielewaal. Er was geen geld om die vijver (van ruim 17 ha) te kopen. Groot Wijven is de vijver langs het Bolderdal waar nu de vogelhut op uitkijkt. Die vijver was uitzonderlijk rijk aan natuurwaarden. De westelijke verlandingszone was het broedgebied van de watersnip. Duizenden plantjes wateraardbei sierden die zone. 

Een grote kolonie rugstreeppad was er gehuisvest. In een andere zone van die vijver kwam de heikikker voor.  Boomkikkers  kwamen er in klein aantal voor. Langs de noordrand groeiden dopheide, klokjesgentiaan, veenmossen en kleine zonnedauw. De roerdomp was er trouw broedvogel. In de oostelijke zone broedden jaar na jaar de woudaapjes. Die bouwden hun nest in de wilgen die in het water stonden.

De wijven van Wijvenheide

De wilgen van die woudaapjes vinden we terug in de naam Wijvenheide.  Het was in de jaren zestig de gewoonte om bij de ingerichte uitstappen op Wijvenheide de deelnemers kennis te laten maken met het wouwaapje. Dikwijls kregen ze een nest met eieren of jongen te zien in die wilgen van Groot Wijven.

Het Groot Witven, aan de noordelijke parking van de Platwijers heette vroeger ook Groot  Wijven.  Het adjectief ‘wit’ wijst op wide, wijde: de wilg. Wijenhout is nog bekend als wilgenhout. Wijven betekent gewoon Witven.  De naam Wijvenheide of Wijdevenheide, zoals we de naam nog kunnen zien op  oude stafkaarten, verwijst dus naar een gebied met heide en vennen met wilgen. Wilgen en heide zijn er nog steeds, maar de vennen werden in de loop der jaren als vijver ingericht om er vis in te kweken. De nu vermeende associatie van wijven met vrouwen berust dus op onwetendheid. (Zie: Molemans in: Zonhoven, historisch-naamkundige studie, 1982).

Grote en kleine roerdomp

Maar laten we nog even terug gaan naar dat woudaapje in die wilgen. Dat werd vroeger wouwaapje genoemd, en ook wel: Kleine Roerdomp. ‘Wouw’ en niet ‘woud’, want  de baltsroep van het mannetje klinkt als een schor ‘wouw’.  Ooit heeft dus iemand het nodig geacht die ‘schrijffout’ te verbeteren, want waar wonen aapjes meestal?

Groot Wijven is nog steeds de hotspot voor de grote en de kleine roerdomp. Dat was in de jaren negentig niet meer het geval. Beide soorten verdwenen volledig uit het hele vijvergebied. In die  jaren negentig kwam Groot Wijven weer te koop. En alhoewel de vijvergebied-wielewaalreservaten Platwijers, Ter Donk, Wijvenheide, Kolberg en Terlaemen, allen opgericht door diezelfde Landewald,  op het gewestplan ondertussen de hoogste bescherming genoten, lukte het niet om Groot Wijven aan te kopen. Weer was er geen geld.

Groot Wijven werd vernield. Een lange dijk van puin werd te midden van de vijver gestort en de aanslepende aankooponderhandelingen faalden. Ook de zusterorganisaties zagen een aankoop destijds niet zitten. De drie aanpalende residentiële eigenaars wel. Ze kochten de vijver en integreerden Natuurgebied op het gewestplan in hun tuinen.  Hiermee was  het lot bezegeld van die van oudsher gekende broedplaatsen van de moerasreigers. 

Derde keer, goede keer ?

In de 21^ste eeuw kwam er toch nog redding.  Agentschap Natuur en Bos nam de vijver in huur en herstelde er met veel inspanning de vernietigde rietvegetaties. En wonder boven wonder: roerdomp en woudaap keerden weer. Nog later kwam er zich ook een aalscholverkolonie vestigen. Niet alleen Groot Wijven werd gered door ANB. Een groot deel van de vijvers van Wijvenheide, waarop en rond er steeds meer bouwovertredingen vastgesteld werden, werden aangekocht van een viskweker die ermee stopte. 

En Groot Wijven werd de hotspot voor vogelwaarnemers en natuurfotografen en het rustpunt voor de nu duizenden opzoekers van natuur. Wie in de kijkhut vogels obeserveeert staat met zijn rug gekeerd naar de Wijven Broeken, een ander deelgebied waar Natuurpunt veel percelen in beheer heeft.

Tekst & foto’s: Chris Onkelinx